Żydzi rzeszowscy tworzyli jedną z dwóch podstawowych grup etnicznych i wyznaniowych. Rzeszów w języku jidysz, którym przez stulecia posługiwała się miejscowa ludność żydowska, określany jest jako Rajsze lub Rejsze. Dostępny materiał źródłowy nie pozwala na wskazanie dokładnej daty pojawienia się Żydów w Rzeszowie. Według dotychczasowych ustaleń pierwsza wzmianka o ich pobycie w mieście pochodzi z 1550; prawdopodobnie jednak już wcześniej byli jego mieszkańcami, ale w pochodzących z ówczesnego okresu nielicznych źródłach rejestrowani są wyłącznie pełnoprawni obywatele miasta, do których wówczas nie należeli. Pośrednio o wcześniejszym osadnictwie Żydów w Rzeszowie może świadczyć m.in. fakt, że najstarszy nagrobek, zachowany jeszcze przed II wojną światową na położonym koło synagog cmentarzu, pochodził z 1553.
Osadnictwu żydowskiemu w Rzeszowie sprzyjali kolejni właściciele miasta. Ich przychylne stanowisko wynikało przede wszystkim z rozszerzających się specyficznych układów ekonomicznych z tą grupą ludności. W II poł. XVI w. Rzeszów zamieszkiwała już znaczna liczba rodzin żydowskich. Do wzrostu osadnictwa żydowskiego i powstania wówczas w Rzeszowie kahału, czyli gminy żydowskiej, przyczynili się głównie emigranci z Przemyśla, będącego miastem królewskim, którzy liczyli na większe przywileje i opiekę ze strony prywatnych właścicieli miasta. W okresie staropolskim autonomia kahału poza sprawami religii, kultu, sądownictwa, szkolnictwa, pomocy społecznej obejmowała również zbieranie podatków. Kahały były jednym z ogniw ustroju stanowego d. Rzeczypospolitej. Pośredni szczebel między kahałem a utworzonym w 1581 Sejmem Żydowskim [hebr. Waad Arba Aracot-Rada Czterech Ziem] stanowiły ziemstwa, które zajmowały się głównie rozkładem i poborem podatków z podległego im terytorium.
Rzeszowski kahał wchodził w skład ziemstwa przemyskiego, na którego czele stał archirabin ziemski przemyski. Rzeszów początkowo stanowił jeden z tzw. przykahałków gminy żydowskiej w Przemyślu, uzyskiwał jednak stopniowo coraz większą niezależność. Na emancypację kahału rzeszowskiego wpływały dwa zasadnicze czynniki: dążenie właścicieli Rzeszowa do uniezależnienia swych poddanych od wpływów zewnętrznych oraz narastający od poł. XVII w. kryzys gminy przemyskiej, wykorzystywany przez Żydów z podprzemyskich przykahałków do tego, aby przestać uznawać zwierzchność przemyskiej synagogi. Gmina rzeszowska jako samodzielna, czyli wyodrębniona ze struktury okręgu przemyskiego, wystąpiła po raz pierwszy w spisie pogłównego z 1674. O wzroście jej znaczenia świadczy fakt, że w II poł. XVII w. uzyskała stałe miejsce dla swego przedstawiciela w Sejmie Żydowskim. Ostateczne uniezależnienie się fiskalne, administracyjne i religijne kahału rzeszowskiego nastąpiło jednak prawdopodobnie dopiero na początku XVIII w. Pierwsze rozporządzenie właściciela miasta odnoszące się do ludności żydowskiej pochodzi z 1592. Żydzi zobowiązani zostali w nim do płacenia szarwarku od 24 gr do 1 grzywny rocznie, jeśli posiadali własne domy, natomiast pozostali, tzw. komornicy, mieli płacić po 20 gr. Na czele Żydów, którzy nie posiadali jeszcze praw obywatelstwa miejskiego, stali wówczas seniorzy Icko Marcides i Józef. Stopniowe włączanie się Żydów w życie gospodarcze miasta miało korzystny wpływ na rozwój stosunków towarowo-pieniężnych. Osiadli w mieście poświęcali się zajęciom miejskim. Trudnili się handlem i rzemiosłem, arendą młynów, propinacji, byli też cyrulikami. Niektórzy zaczynali gromadzić kapitały, którymi dokonywali transakcji finansowych, pożyczając sumy pod zastaw chłopom i mieszczanom, a w 1592 Jakub, syn Joachima, prowadził interesy również ze szlachtą. Narastająca konkurencja w handlu i rzemiośle ze strony Żydów. przyczyniła się do antagonizmów z ludnością chrześcijańską. W konsekwencji w 1599 właściciel miasta Spytek Ligęza pozwolił Żydom na posiadanie w Rzeszowie tylko 7 domów. Jednocześnie ograniczył miejsce ich stałego osiedlania się do gruntów parafialnych. Ligęza zakazał im również handlu tymi towarami, których rzemieślnicy w rzemiośle swoim używają. Otrzymali natomiast prawo apelacji od jurysdykcji miejskiej do urzędu zamkowego, co stwarzało warunki do pewnego obiektywizmu przy rozwiązywaniu sporów z ludnością chrześcijańską. Ograniczenia, ponawiane przez kolejnych dziedziców miasta, zabraniały Żydom osiedlania się w obrębie Starego Miasta. Mieszkali więc na wyznaczonym obszarze, który w XVII w. stał się dzielnicą Rzeszowa jako tzw. Nowe Miasto. Dzielnica ta stanowiła prawie wyłącznie obszar osadnictwa żydowskiego. Według Franciszka Kotuli Nowe Miasto zajmowało teren, który można określić położeniem dzisiejszych ul.: Gałęzowskiego, części Piłsudskiego i Batorego. Ograniczenia okazały się mało skuteczne, skoro nie powstrzymały wzrostu liczby Żydów w Rzeszowie. Na początku XVII w. wybudowano murowaną synagogę (do 2016 r. Archiwum Państwowe), nieopodal której niebawem powstała ulica żydowska. Przy ścianie Synagogi Staromiejskiej – pierwotnie drewnianej – usytuowany był cmentarz żydowski. Mimo że w I poł. XVII w. Żydzi mogli posiadać na obszarze Nowego Miasta tylko 40 domów, liczba ich wzrosła w 1648 do ok. 680 osób. Stanowiło to w dużym stopniu konsekwencję migracji z terenów objętych powstaniem kozackim, gdzie powszechnie dochodziło do pogromów ludności żydowskiej.
Wzrost liczby Żydów w Rzeszowie, poszerzanie przez nich działalności wytwórczej i handlowej były czynnikami, które przyczyniły się do zniesienia przez księcia Lubomirskiego w 1696 zakazu osiedlania się ich na terenie Starego Miasta. Zaczęli więc stopniowo wykupywać domy i place w Rynku i przyległych do niego ulicach. Na początku XVIII w. wybudowano drugą synagogę, tzw. Nowomiejską (ob. Biuro Wystaw Artystycznych). W II poł. XVIII w., poza wymienionymi 2 synagogami i cmentarzem koło starej synagogi, na którym chowano już wtedy tylko rabinów i osoby zasłużone, własnością gminy żydowskiej były: założony w poł. XVII w. nieopodal synagog kolejny cmentarz (podobnie jak cmentarzyk przylegający do synagogi całkowicie zniszczony w czasie okupacji hitlerowskiej), dom rabina, szpital i szkoła. Wzrost znaczenia Żydów w Rzeszowie tym także ich rola w zapewnieniu obronności miasta – wynikał z faktu, że na pocz. XVIII w. osiągnęli pełnię uprawnień gospodarczych. W 1709 Konstancja Lubomirska przyznała Żydom pełną swobodę handlowania towarami zarówno rodzimymi, jak i zagranicznymi. Został tym samym ostatecznie zniesiony, wprowadzony przez Spytka Ligęzę w 1599, zakaz trudnienia się przez nich handlem niektórymi towarami. Żydzi dopuszczeni zostali również do cechów miejskich. W przywilejach dla cechu piekarskiego i rzeźniczego pojawiły się zapisy dotyczące proporcji liczebności chrześcijan i izraelitów. W 1. 30. XVIII w. własny cech utworzyli żydowscy piekarze; z 1730 pochodzi wzmianka o żydowskim cechu krawieckim, natomiast w następnym dziesięcioleciu wzmianki wskazują na istnienie żydowskiego cechu rzeźnickiego.
W XVIII w. nie odnotowano już tak dużych napięć w stosunkach chrześcijańsko-żydowskich jak w ostatnim ćwierćwieczu XVII w., gdy dochodziło do antyżydowskich ekscesów wszczynanych przez uczniów Kolegium Pijarskiego. W porównaniu z in. miastami były one jednak w Rzeszowie wydarzeniami incydentalnymi o bardzo ograniczonym zasięgu i skutkach. Największe rozmiary miał tumult antyżydowski w 1680 wywołany przez studenów Kolegium Pijarskiego, który władze miejskie szybko zlikwidowały, rozpędzając agresywnie nastawiony do Żydów tłum. W relacjach pomiędzy właścicielami miasta a Żydami oraz między zamieszkującą Rzeszów ludnością żydowską i chrześcijańską znacznie większe znaczenie dla Żydów miały uprawnienia w zakresie wolności osobistych, jakimi dysponowali. W miarę pogłębiającego się w I poł. XVIII w. upadku ekonomicznego miasta powtarzane były zakazy zawierania przez Żydów małżeństw poza Rzeszowem czy przenoszenia się do innych miejscowości, jeżeli uprzednio nie uzyskali zezwolenia zwierzchności zamkowej. Bardzo istotny wpływ na zakres wolności Żydów i charakter ich stosunków z ludnością chrześcijańską wywierał Kościół katolicki. Świadczył o tym przywilej z 1745 biskupa przemyskiego Wacława Hieronima Sierakowskiego dla synagogi rzeszowskiej wydany po jego duszpasterskiej wizycie w tutejszej parafii. Potwierdzono w nim prawo Żydów do istniejących już synagog i cmentarza. Zastrzeżono jednak, że winni oni przestrzegać praw kościelnych i koronnych. Zakazano budowania i reperowania synagog bez jego lub jego następcy zgody. Zabroniono zatrudniania chrześcijan, zwłaszcza podczas świąt żydowskich. Nakazano, aby podczas procesji kościelnych chronili się do swoich domostw. Zakazano głośnych i publicznych nabożeństw oraz hucznego odprawiania wesel. Zabroniono powiększania cmentarza, a także zatrudniania chrześcijańskiego stróża. Ponadto ustalono opłaty na rzecz rzeszowskiego kościoła farnego. Zorganizowani w kahale Żydzi, tak jak ludność chrześcijańska, zobowiązani byli do obrony miasta. Już Spytek Ligęza w uniwersale z 1627 przeznaczył im do obrony 1 basztę ,,za bożnicą” z 4 hakownicami nałożył obowiązek utrzymywania jednego puszkarza. W razie zagrożenia Żydzi na sygnał bębna mieli się stawić pod swoją chorągwią w celu obrony wyznaczonej części miasta. Nad całością pogotowia obronnego Żydów miał czuwać tzw. Hetman żydowski, którym za zgodą Spytka Ligęzy został Moszko Aftarz. Kahał żydowski wspólnie z ludnością chrześcijańską zobowiązany był do konserwacji dróg i mostów, wałów, parkanów, uczestnictwa w straży pożarnej, wspólnego opłacania urzędników miejskich, m.in. pisarza, kata, instygatora (oskarżyciela publicznego), a także urzędników zamkowych. Zgodnie z uniwersałem wydanym w 1730 przez Jerzego Ignacego Lubomirskiego Żydzi byli zobowiązani do opieki nad 4 z 8 bram, jakie w tym okresie posiadało miasto. Kahałem w Rzeszowie w okresie staropolskim kierowali tzw. starsi synagogi, Na jej czele stał wybierany burmistrz, który zajmował się rozdziałem podatku oraz reprezentował kahał na zewnątrz. Duchowym przewodnikiem gminy, a zarazem jej najważniejszym urzędnikiem był rabin, którego mianował pan dziedziczny spośród kandydatów przedstawionych przez kahał. Do obowiązków rabina należał nadzór nad życiem religijnym, rzezakami, tj. osobami, które dokonywały rytualnego uboju zwierząt, kąpielami rytualnymi, nauką religii mojżeszowej w szkołach. Rabin udzielał ślubów i rozwodów, przewodniczył sądowi rabinackiemu, w którego kompetencji znajdowało się m.in. rzucanie klątwy (cherem), pełnił także rolę rozjemcy pomiędzy stronami. Należy jednak podkreślić, że sprawy cywilne, w których jedną ze stron był chrześcijanin, należały do sądu ławniczego. Od XVI w. do wybuchu II wojny światowej rzeszowska gmina miała przeszło 20 rabinów. Wg legendy pierwszy nieznany z imienia rabin był kupcem, który funkcję tę wykonywał dzięki temu, że uchodził za człowieka wykształconego. Do najbardziej znanych rzeszowskich rabinów w okresie staropolskim należeli: Gabriel ben Jehuda, który opublikował w Amsterdamie książkę Petah Teshuva (Droga do skruchy), opisującą konsekwencje pogromów Żydów dokonanych przez Kozaków w poł. XVII w., Aron Samuel Kaidenower, który następnie pełnił funkcję rabina we Frankfurcie n. Menem i w Amsterdamie, Samuel Halewi, Mosze Natan, Dawid Ber ben Arie Leib. Realizacji niektórych zadań kahału służyły bractwa, np. Bractwo Szpitalne – sprawujące nadzór nad szpitalem, domem ubogich, cmentarzem; Bractwo Szkolne – pozyskujące środki na cele oświaty. W okresie staropolskim istniała feudalna zależność kahału od dziedziców miast szlacheckich. Rzeszów do 1845 był miastem prywatnym. Zależność ta znajdowała wyraz we wzrastającej w XVII i XVIII w. ingerencji dziedziców miasta w wewnętrzne sprawy kahału. Właściciel miasta nie tylko miał prawo akceptować osobę obejmującą stanowisko rabina, ale nawet sam lub przez swoich plenipotentów zatwierdzał wyroki sądów rabinackich, aby mogły się uprawomocnić. Przykładem tego była konieczność uzyskiwania od dziedziców Rzeszowa pozwolenia na rzucanie klątwy, uznawanej za najsroższą karę w społeczności żydowskiej, która skierowana była bądź na jednostki, bądź na grupy i instytucje. Od 1757, aby ogłosić publicznie w synagodze klątwę, czyli ekskomunikę – rzucaną zwykle w celu utrzymania dyscypliny religijnej i społecznej – rabin musiał każdorazowo uzyskać zezwolenie właścicieli miasta. Żydzi nie mogli się osiedlać w Rzeszowie bez uzyskania na to zgody właściciela miasta. Bez odpowiedniego zezwolenia z jego strony nie wolno im było także dokonać zakupu placu lub domu. Po I rozbiorze Polski, gdy Rzeszów wszedł w skład monarchii austriackiej, w 1773 gmina żydowska wystosowała petycję do nowych władz z prośbą o zachowanie praw Żydów w mieście, proszono także o umorzenie długów z czasów I Rzeczypospolitej oraz o ograniczenie bieżących podatków, ale prośba ta nie została uwzględniona. Zdołano jednak przezwyciężyć trudności. W czasach rozbiorów (podobnie jak w okresie II Rzeczypospolitej) Żydom udało się zdominować handel detaliczny. Niektórzy z nich zajęli się również handlem hurtowym, głównie tytoniem, zbożem i solą. W XIX w. następował ciągły wzrost liczby ludności żydowskiej miasta. W 1816 jej liczba w Rzeszowie wynosiła 3575 osób. W tym samym czasie ludność chrześcijańska liczyła 1029 osób. Żydzi stanowili większość wśród mieszkańców miasta prawie do końca XIX w. Dopiero w 1890 ich odsetek zmniejszył się do 45,9% (5492 osoby). Wydarzenia Wiosny Ludów zaznaczyły się wzrostem aktywności i politycznych zainteresowań rzeszowskich Żydów poprzez włączenie się do walki o równouprawnienie z ludnością polską. Jednym z istotnych elementów tej walki było powstanie w 1848 Rady Polaków Wyznania Mojżeszowego, stawiającej sobie za cel rozpowszechnianie języka i literatury polskiej wśród ludności żydowskiej. Sytuacja rzeszowskiego kahału uzależniona była od polityki względem Żydów prowadzonej przez wiedeński rząd. W początkowym okresie, za panowania Marii Teresy i w pierwszych latach rządów Józefa II, utrzymano dotychczasowy samorząd ludności żydowskiej, wprowadzając tylko niewielkie modyfikacje. Dopiero w 1789 Józef II, wydając tzw. Patent tolerancyjny dla Żydów galicyjskich, ograniczył kompetencje kahału jedynie do decyzji w sprawach religii i opieki społecznej. Gmina rzeszowska została jedną ze 141 działających w Galicji. Kierowało nią 3 przełożonych wybieranych przy asyście urzędnika cyrkularnego na 3 lata. W gminie rzeszowskiej podobnie jak w in. gminach żydowskich na terenie Galicji wiele przepisów zawartych w Patencie tolerancyjnym obowiązywało do okresu autonomicznego. Istotny przełom w sytuacji prawnej ludności żydowskiej na terenie Galicji stanowiła konstytucja monarchii habsburskiej z 1867; zawarte w niej zasady formalnie gwarantowały ludności żydowskiej pełne równouprawnienie. Mimo że w 1872 pozwolono poszczególnym gminom na układanie własnych statutów, statut taki udało się uzyskać gminie rzeszowskiej dopiero w 1880. Następnie dostosowano go do wydanej w 1890 ustawy rządowej o urządzeniu zewnętrznych stosunków prawnych izraelickiej społeczności religijnej. Kolejna zasadnicza zmiana odnosząca się do ustroju wewnętrznego gminy żydowskiej w Rzeszowie, podobnie jak w in. miastach na terenie Małopolski, nastąpiła dopiero w 1927. Kierowniczymi organami władzy w gminie rzeszowskiej w okresie autonomii Galicji i w 20-leciu międzywojennym były Rada oraz Zarząd, na którego czele stał przełożony gminy wyznaniowej. Oświeceniowe tendencje Patentu tolerancyjnego cesarza Józefa II miały zbliżyć Żydów do niemieckiej kultury. Wprowadzone reformy stanowiły podatny grunt pod rozwój haskali – ruchu szerzącego wśród Żydów nowoczesną kulturę europejską, dążącego do ich zbliżenia do kultury krajów, w których żyli. Idee haskali wpływały na rozwój prasy i literatury żydowskiej, zapoczątkowując ruch asymilacyjny. Z Rzeszowa pochodził znany przedstawiciel haskali Mosze Dawid Geszwind, ogłaszający swoje utwory literackie w wielu czasopismach hebrajskojęzycznych, który m.in. przetłumaczył na język hebrajski poemat Juliusza Słowackiego Ojciec zadżumionych (wyd. Przemyśl 1883). Asymilująca się inteligencja żydowska, która ściśle współpracowała z Polakami, skupiona w Stowarzyszeniu Przymierze Braci („Agudas Achim”), doprowadziła do założenia w mieście w 1883 szkoły wieczorowej dla młodzieży żydowskiej, w której uczono języka polskiego. W okresie autonomii Galicji inicjatywą miejscowych asymilatorów było śpiewanie po odbywających się każdego roku w synagodze z okazji rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja nabożeństwach pieśni na melodię Boże, coś Polskę: ,,Boże, coś Judę po świecie rozprószył, A potem w Polsce zwrócił jej Ojczyznę, Gdyś i potęgę Polski naszej skruszył, I gniewem Twoim straszną zadał bliznę, Izraelowi wieczne daj zjednanie, Z Narodem Polskim, bratem naszym, Panie!
(…)
Kochajmy Polskę, bracia nieszczęśliwi, Jakżeż by brat miał zdradzić swego brata!?
Niech nasza jedność cały świat zadziwi, Razem, Bóg z Polską, zwyciężymy kata! Izraelowi wieczne daj zjednanie Z Narodem Polskim, bratem naszym, Panie!”
W XIX i XX w. zaznaczyły się w Rzeszowie także silne wpływy chasydyzmu. Istotą tego ruchu był szczególny związek duszy ze Stwórcą za pośrednictwem cadyka – charyzmatycznego przywódcy i nauczyciela, a jednocześnie, jak sądzono, także uzdrowiciela. Spośród chasydzkich cadyków mieszkających w tym czasie w Rzeszowie do najbardziej znanych należeli: Lazar Weisblum, znany jako Reb Luzerl – wnuk słynnego Elimelecha z Leżajska, Jehuda Ungar z Sokołowa, Abraham Horowitz. Posiadali oni swoje prywatne domy modlitwy, w których gromadzili się ich zwolennicy. Własne domy modlitwy zakładali także przedstawiciele tego samego zawodu, np. krawcy, szewcy. Natomiast ogólny nadzór nad życiem religijnym gminy w dalszym ciągu sprawował rabin oraz członkowie kierowanego przez niego rabinatu. Aby wykonywać swoje funkcje, rabini musieli się już wtedy legitymować świeckim wykształceniem. Spośród rabinów rzeszowskich z tego okresu wymienić należy Ezechiela Zvi, Ozjasza Wallersteina, Natana Lewina, którzy znani byli szeroko poza Rzeszowem. Organy przedstawicielskie gminy wyznaniowej oraz odbywające się zwykle w znacznie dłuższych odstępach czasu niż wynikałoby to z przepisów wybory do nich stanowiły płaszczyznę walki o kierowanie gminą, prowadzonej przez poszczególne ugrupowania żydowskie. W odróżnieniu od innych gmin żydowskich na terenie Galicji doby autonomicznej, np. krakowskiej, przemyskiej, gdzie przez analogię do samorządu miejskiego wybory organów przedstawicielskich miały charakter kurialny (uprawnionych do głosowania dzielono na tzw. koła wyborcze, w zależności od wysokości płaconych podatków na rzecz gminy, co uprzywilejowało najbogatszych, ponieważ poszczególne koła wybierały taką samą liczbę radnych), w gminie rzeszowskiej ogół uprawnionych do głosowania tworzył jedno koło wyborcze. Stwarzało to bardziej demokratyczne zasady wyboru do Rady poprzez równe szanse dla uprawnionych do głosowania, niezależnie od wysokości płaconej składki gminnej. Nieposiadanie przez żydowską gminę wyznaniową w Rzeszowie kurialnej ordynacji wyborczej stanowiło osiągnięcie liberalnych demokratów żydowskich, tzw. postępowców, którzy toczyli walkę o władzę w jej organach przedstawicielskich, a od końca XIX w. konkurowali także z syjonistami i żydowskimi socjalistami. Ruch syjonistyczny propagował wizję państwa narodu żydowskiego w Palestynie. Do najaktywniejszych jego przedstawicieli w Rzeszowie należał w tym okresie Abraham Abba Appelbaum, założyciel pierwszej w mieście szkółki hebrajskiej. Zarówno syjoniści, jak i socjaliści nie dysponowali jednak w dobie autonomicznej dostatecznymi wpływami społecznymi, aby przejąć kontrolę nad instytucjami gminnymi. Jedną z pierwszych organizacji syjonistycznych w Rzeszowie, która wykazywała szczególną aktywność, było Towarzystwo ,,Chowwej Syjon”, propagujące naukę języka hebrajskiego i zachęcające Żydów do osiedlania się w Palestynie. Do in. organizacji syjonistycznych istniejących w Rzeszowie przed I wojną światową należał związek kobiet żydowskich pod nazw „Sulamith”, związek „Haszachar” oraz stowarzyszenie „Hatchija„ i partia Poalej Syjon. W wyniku wzrastającego wśród Żydów poczucia świadomości narodowej wpływy syjonistów w Rzeszowie po I wojnie światowej znacznie wzrosły.
Podobnie jak w okresie staropolskim gmina żydowska była właścicielem wielu nieruchomości na terenie miasta. W różnych okresach ich liczba zmieniała się w zależności od jej sytuacji finansowej i koniunktury gospodarczej. W 1904 majątek nieruchomy gminy żydowskiej poza wymienionymi 2 synagogami i usytuowanymi nieopodal nich cmentarzami oraz domem rabina składał się z wybudowanego w pobliżu starej synagogi Bethamidrasz (do 2016 r. Archiwum Państwowe) domu modlitwy, określanego jako Klaus, szpitala żydowskiego przy ul. Lwowskiej, rzeźni (jatki) przy ul. Zielonej, przytułku dla ubogich, nazywanego szpitalem dla ubogich, przy rogu ul. Sobieskiego i Wąskiej, łaźni rytualnej (mykwy) przy ul. Bluma oraz placu, na którym miał powstać nowy szpital. Do gminy należał również drugi cmentarz żydowski, założony w poł. XIX w. na tzw. Czekaju (przy obecnej al. Rejtana).
W latach międzywojennych nastąpił dynamiczny wzrost liczby ludności żydowskiej Rzeszowa. W 1931 Żydzi stanowili 41,7% (11 228 osób) mieszkańców. Ludność żydowska prawie wyłącznie skupiała się w takich działach gospodarki, jak: rzemiosło, handel, przemysł i po części w wolnych zawodach (lekarze, adwokaci). Trzon jej stanowiły drobnomieszczaństwo i proletariat. Podobnie jak we wcześniejszym okresie społeczna aktywność Ż. była również częścią działalności samorządowej miasta. W 1934 np. w skład 35-osobowej Rady Miasta Rzeszowa wchodziło 15 Żydów. Tworzyli oni własny klub radnych żydowskich. Wielokrotnym wiceburmistrzem Rzeszowa był przedstawiciel ludności żydowskiej adwokat dr Wilhelm Hochfeld, kawaler Orderu Polonia Restituta.
Wspólne losy narodu polskiego i żydowskiego sprawiły, że gdy tylko powstały realne przesłanki do odrodzenia się po 123 latach niewoli niepodległego państwa polskiego, miejscowa społeczność żydowska zamanifestowała swoje przywiązanie do Polski. Zarząd gminy żydowskiej skierował do burmistrza miasta specjalną deklarację, którą odczytano na uroczystym posiedzeniu Rady Miasta 12 X 1918: ,,Z powodu obwołania przez Radę Regencyjną niepodległego, zjednoczonego ze wszystkich ziem polskich z wybrzeżem morskim składającego się Państwa polskiego, wyrażam imieniem rzeszowskiej Izraelickiej gminy wyznaniowej niekłamaną i wielką radość, z jaką proklamacya ta przez wszystkich współwyznawców przyjętą została. (…) W tej pracy narodowej, z którą się solidaryzujemy, będziemy w każdym kierunku współdziałać”. W pierwszych miesiącach po uzyskaniu niepodległości doszło do dużego napięcia w stosunkach polsko-żydowskich, wywołanego pogarszającą się sytuacją ekonomiczną ludności. Dominujących w handlu Żydów zaczęto oskarżać o to, że wykorzystując trudną sytuację aprowizacyjną, podwyższają ceny oferowanych do sprzedaży towarów i spekulują na czarnym rynku. Kulminacją wzrastającego napięcia stały się antyżydowskie rozruchy, do jakich doszło w Rzeszowie 3 V 1919. Poszkodowanej w wyniku rabunków i dewastacji mienia ludności żydowskiej udzielał pomocy m.in. Żydowski Komitet Ratunkowy.
Po I wojnie światowej władzę w gminie żydowskiej na krótko przejęli syjoniści, z których inicjatywy na początku listopada 1918 utworzono Żydowską Radę Narodową. Zgodnie z ich oczekiwaniami komisarz Polskiej Komisji Likwidacyjnej mianował Adolfa Schnea komisarzem gminy żydowskiej w Rzeszowie. Natomiast od połowy lat 20, dzięki poparciu władz administracyjnych, kierownictwo gminy przejęli ortodoksi, mimo że nie mieli zdecydowanej większości w jej organie przedstawicielskim, jakim była Rada. Utrzymywali oni władzę w gminie także po pierwszych demokratycznych wyborach do jej Rady, uwzględniających zasadę 5-przymiotnikowego głosowania, które odbyły się w 1928 na podstawie nowych przepisów o organizacji gmin żydowskich. Pod koniec l. 20. oraz w l. 30. funkcję przełożonego gminy pełnił, z krótkimi przerwami, Ascher Silber, ortodoks, aktywny członek kilku żydowskich stowarzyszeń religijnych, m.in. był przewodniczącym Stowarzyszenia Chewra Kadische, zajmującego się grzebaniem zmarłych i kultywowaniem pamięci o nich. Będąc członkiem Rady Miasta Rzeszowa, pełnił jednocześnie funkcję prezesa Klubu Radnych Żydowskich. Popierali go miejscowi chasydzi, głównie zwolennicy cadyków z Bełza, Bobowej, Dzikowa, Kołaczyc, Nowego Sącza. W tym okresie w Rzeszowie funkcjonowało prężnie wiele chasydzkich domów modlitwy, m.in. Dzikower Klaus, ufundowany przez Noe Spiro, i Klaus Sądecki, należący do Chune Halberstama. Aktywną działalność prowadziła w Rzeszowie także organizacja Machzikej Chadas, grupująca zwolenników cadyka z Bełza. Dużą popularnością wśród rzeszowskich chasydów cieszyli się Cwi Elimelech z Błażowej, Jozue z Rybotycz i Abraham Chaim Horowitz z Połańca. Osoby popierające Aschera Silbera tworzyły nieformalną grupę, określaną jako partia kahalna, która nie posiadała w zasadzie żadnej koncepcji politycznej. Podobny charakter miało powstałe w wyniku różnic interesów występujących wśród ortodoksów nieformalne ugrupowanie określane jako partia rabina. Tworzyły je osoby popierające rabina gminnego Arona Lewina – głównie członkowie i sympatycy Agudas Isroel, partii ortodoksyjnych Żydów Aron Lewin zastąpił na stanowisku rabina ojca Natana po jego śmierci w 1926 (grób Natana Lewina znajduje się na zachowanym częściowo cmentarzu żydowskim przy al. Rejtana w Rzeszowie) i pełnił tę funkcję do końca okresu międzywojennego. Był on szeroko znany w Polsce ze swej działalności politycznej. W 1922 wybrano go z listy żydowskiej na posła na Sejm, gdzie reprezentował Agudas Israel, stając się jednym z liderów klubu parlamentarnego tej partii. Miejscowi Żydzi dumni byli z tego, że gdy przyjął funkcję rabina w Rzeszowie, to jednocześnie odmówił przyjęcia takiej samej funkcji we Frankfurcie nad Menem. Kierująca gminą partia kahalna i próbująca uzyskać wpływy na władzę w gminie partia rabina ostro się zwalczały. Negatywne stanowisko wobec obydwu ugrupowań zajmowali syjoniści, uważając, że w toczonych sporach zapominają one o istotnych problemach gminy żydowskiej oraz nie reprezentują narodowych interesów Żydów. W Rzeszowie w okresie międzywojennym działały wszystkie większe partie i organizacje syjonistyczne, jakie funkcjonowały wówczas w Polsce. Ich duża aktywność powodowała, że miasto było w tym okresie jednym z głównych centrów ruchu syjonistycznego w Małopolsce. Najliczniejsza i posiadająca największe wpływy społeczne była Organizacja Syjonistyczna. Działały także m.in. Mizrachi – organizacja syjonistów ortodoksyjnych, Żydowska Socjalistyczna Partia Robotnicza Poalej Syjon, Nowa Organizacja Syjonistyczna o charakterze rewizjonistycznym, Stronnictwo Państwa Żydowskiego. W porównaniu z politycznymi organizacjami syjonistycznymi i tymi, które grupowały ortodoksów oraz chasydów (Agudas Isroel, Machzikej Chadas), niewielkie wpływy społeczne miała Żydowska Partia Socjalistyczna ,,Bund”, skupiająca osoby o poglądach lewicowych. Pewną popularność wśród niewielkiej grupy zupełnie zasymilowanych osób pochodzenia żydowskiego zdobyła PPS i działająca nielegalnie KPP. Należały one do nielicznych organizacji politycznych, w których możliwy był udział osób pochodzenia żydowskiego obok Polaków. Bardzo aktywną działalność prowadziły młodzieżowe organizacje syjonistyczne: Hanoar Hacijoni, Brith Hakanaim, Hechaluc, Haszomer Hacair, Dror, Akiba (Hanoar Haiwri „Akiba”), Bejtar (Brith Trumpeldor). Poszczególne syjonistyczne organizacje młodzieżowe starały się przygotować swoich członków do kolonizacji Palestyny. Uczono ich więc uprawy ziemi i różnych rzemiosł, wdrażając do pracy fizycznej w młodzieżowych komunach, tzw. kibucach. Za pośrednictwem poszczególnych syjonistycznych organizacji młodzieżowych w okresie międzywojennym ponad 600 dziewcząt i chłopców mogło wyemigrować z Rzeszowa do Palestyny. Poza przygotowaniem zawodowym z kraju emigracji starali się wywieść także znajomość przynajmniej podstaw języka hebrajskiego, którym musieli się posługiwać w Palestynie. Istotne znaczenie dla miejscowych syjonistów oraz pozostałej ludności żydowskiej Rzeszowa miało zorganizowanie przez Żydowskie Towarzystwo Szkoły Ludowej, Średniej i Zawodowej szkoły powszechnej, a następnie gimnazjum i liceum, w których jednym z przedmiotów nauczania był język hebrajski. Uczący w nich nauczyciele stanowili poważny potencjał intelektualny miasta. Powstanie i działalność tych szkół stały się możliwe dzięki wybudowaniu w Rzeszowie w 1928 Domu Ludowego (ob. Wojewódzki Dom Kultury) z funduszy przeznaczonych na ten cel przez Adolfa Tannenbauma, żydowskiego emigranta z Rzeszowa mieszkającego w Anglii. W latach 30. Dom Ludowy, w którym znalazło siedzibę wiele żydowskich organizacji zawodowych, charytatywnych i kulturalnooświatowych (m.in. Żydowskie Towarzystwo Muzyczne i Dramatyczne), stanowił centrum żydowskiego życia społecznego w mieście. Organizacje żydowskie tworzyły w międzywojennym Rzeszowie bogatą mozaikę. Wśród organizacji o charakterze gospodarczym dużą rolę odgrywały: Związek Rzemieślników w Rzeczypospolitej Polskiej, Zrzeszenie Kupców i Przemysłowców, Stowarzyszenie Kupców, Izraelickie Stowarzyszenie „Jad Charuzim” ku Wspieraniu Rzemieślników Żydowskich. Największą grupę tworzyły jednak organizacje o charakterze religijnym i charytatywnym, co w dużym stopniu wynikało z konieczności respektowania zasad zawartych w judaizmie. Do organizacji takich należały: Stowarzyszenie Dobroczynności „Gemilat Chesed”, Izraelickie Stowarzyszenie Hachnasas Orchim im. Leiba i Feigi Trink, Żydowskie Stowarzyszenie ku Wspieraniu Chorych Wyrobników „Chawura Nossa Sabel”, Żydowskie Stowarzyszenie Pań dla Opieki nad Chorymi „Chawura Nuszim Bikur Cholim”, Stowarzyszenie „Tomchej Tora” dla Popierania Nauki, Centralne Towarzystwo Opieki nad Sierotami i Dziećmi Opuszczonymi w Polsce, Stowarzyszenie Rabina Herscha Meilecha Spiry Bethamidrasz Błażowski, Stowarzyszenie Ner Tamid, Towarzystwo ku Wspieraniu Chorej Młodzieży Żydowskiej Szkół Średnich i Wyższych „Nadzieja”.
Na charakter życia kulturalno-oświatowego ludności żydowskiej poza szkolnictwem żydowskim, Domem Ludowym i Żydowskim Towarzystwem Muzycznym i Dramatycznym wpływ wywierały takie organizacje, jak: Stowarzyszenie Żydowskich Akademików „Makabea”, Towarzystwo dla Szerzenia Oświaty wśród Żydów „Toynbe Hala”, Czytelnia Kobiet Narodowo-Żydowskich „Sulamith”, Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut”, Stowarzyszenie Żydowska Czytelnia Ludowa. Istotną rolę w rozwoju życia kulturalno-oświatowego odgrywała prasa żydowska. W mieście istniały także oddzielne żydowskie kluby sportowe (Sport żydowski), których zawodnicy osiągali spore sukcesy nawet na arenie ogólnopolskiej. Ponadto działało wiele różnych organizacji o specyficznym charakterze, takich jak: Ezra, Centos, Związek Żydowskich Inwalidów, Wdów i Sierot Wojennych,Związek Żydów Uczestników Walk o Niepodległość Polski, Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej, Stowarzyszenie Adwokatów Żydów, Zjednoczenie Kobiet Żydowskich WIZO. Ze środowiskiem żydowskim międzywojennego Rzeszowa ściśle związana jest postać Nachuma Sternheima, autora pieśni ludowych cieszących się dużą popularnością w Izraelu i in. krajach.
Wacław Wierzbieniec (Encyklopedia Rzeszowa, wyd. I, 2008)
