Postawy ludności polskiej wobec Żydów charakteryzowały się więc w Rzeszowie, podobnie jak w całej Polsce, dużym zróżnicowaniem i są w zasadzie niemożliwe do jednoznacznej oceny. Trudno obecnie wskazać na liczniejsze przykłady osiedlenia się w Rzeszowie jego przedwojennych żydowskich mieszkańców. Natomiast ci Żydzi, którzy na krótko zamieszkali w mieście po wyzwoleniu, w zdecydowanej większości pochodzili z in. miejscowości i traktowali swój pobyt w Rzeszowie jako jeden z etapów migracji. Trudno jest obecnie także ustalić liczebność oraz skład społeczno-zawodowy grupy Żydów w Rzeszowie w pierwszych latach po wyzwoleniu. Pod koniec marca 1945 zamieszkujący w mieście Żydzi określali swoją liczebność na 317 osób (242 mężczyzn, 59 kobiet oraz 16 dzieci w wieku do 14 lat). Wg oficjalnych danych w lipcu 1945 liczba Żydów w Rzeszowie wynosiła 287 osób, co stanowiło zaledwie 0,9% ogółu ludności miasta. Natomiast w sprawozdaniu Starostwa Powiatowego w Rzeszowie za październik 1946 stwierdzono, że „Żydów stale mieszkających jest około 50 osób i to jedynie w Rzeszowie. Prócz tego około 30 Żydów przebywa przejściowo dla załatwienia swych spraw majątkowych i dokumentów”. Formą organizacyjną odtwarzającego się w Rzeszowie życia społecznego i religijnego była gmina żydowska, zalegalizowana przez miejscowe organa władzy 9 IX 1944: „Powiatowa Rada Narodowa przyjmuje do wiadomości utworzenie gminy żydowskiej na terenie miasta Rzeszowa, a zarazem zatwierdza tymczasowy zarząd tejże gminy w osobach ob. dr. Abrahama Thalera i mgr. Mojżesza Reicha, adwokatów w Rzeszowie”. Pełny Zarząd gminy ukonstytuował się dopiero 5 XI 1944. Jego przewodniczącym został Abraham Thaler, a jednym z członków był rabin dr Leib Thorn. Po wydaniu przez Ministerstwo Administracji Publicznej 6 II 1945 okólnika o tymczasowym uregulowaniu spraw wyznaniowych ludności żydowskiej zamiast określenia gmina żydowska zaczęto używać nazwy Żydowskie Zrzeszenie Religijne. Jeszcze jedna zmiana nazwy tego organu na Żydowską Kongregację Wyznaniową w Rzeszowie nastąpiła pod koniec 1946. Jej działalność polegała przede wszystkim na organizowaniu pomocy materialnej dla ocalałych osób. Powstał także Izraelicki Urząd Metrykalny. Żydowska Kongregacja Wyznaniowa, która wchodziła w skład krakowskiego okręgu wyznaniowego, miała swoją siedzibę w budynku Rynek 23. 10 listopada 1946 roku doszło także do utworzenia Żydowskiej Kongregacji Wyznaniowej w Głogowie, której prezesem został Jakub Rebhun. Ze względu na brak pomieszczenia w Głogowie oraz odpowiednich funduszy siedziba kongregacji mieściła się w Rzeszowie przy ul. Asnyka 10. Udzielaniem pomocy Żydom w adaptacji do nowych warunków i odbudowie gmin żydowskich zajmował się Centralny Komitet Żydów w Polsce, stanowiący naczelną instytucję żydowską w kraju. Podlegał mu Okręgowy Komitet Żydowski w Rzeszowie, kierowany przez dr. Feliksa Hopfena. Powojenna fala nastrojów antyżydowskich, której symbolem stał się pogrom kielecki, ogarnęła także Rzeszów i woj. rzeszowskie. Według danych zawartych w ściśle tajnym raporcie Departamentu Politycznego Ministerstwa Administracji Puna terenie woj. rzeszowskiego w marcu 1945 doszło do napaści na 23 Żydów, a w kwietniu została ranna 1 osoba. Jeszcze większe nasilenie nastrojów antysemickich w woj. rzeszowskim wystąpiło w kolejnych miesiącach: w czerwcu odnotowano 1 napad i 2 zabitych, natomiast w sierpniu 1 napad, 3 zabitych i 1 rannego. W Rzeszowie nastroje antyżydowskie przerodziły się w antyżydowskie rozruchy, do których doszło 12 VI 1945. Zadziałał wówczas po raz pierwszy na większą skalę mechanizm, który miał się później powtórzyć w odniesieniu do pogromów krakowskiego, a następnie kieleckiego. Polegał on na sprowokowaniu tłumu do agresywnych zachowań wobec ludności żydowskiej poprzez pojawienie się plotki o mordzie rytualnym. Informacje o próbie pogromu zahamowały powroty ocalałych Żydów rzeszowskich do miasta. W powojennym okresie nie doszło do utworzenia w Rzeszowie oddziałów żydowskich organizacji politycznych czy spółdzielni, jak miało to miejsce w Przemyślu, a istniejący jeszcze pod koniec lat 40. Okręgowy Komitet Żydowski i Żydowska Kongregacja Wyznaniowa nie funkcjonowały już w l. 50., na co wskazuje dostępna w Archiwum Państwowym w Rzeszowie baza źródłowa. Wraz z upływem czasu i kolejnymi falami emigracyjnymi (1949, 1956–57 i 1968–69) poczucie tożsamości osób pochodzenia żydowskiego ulegało daleko idącym przekształceniom, wynikającym z nasilającego się procesu asymilacji.
Wacław Wierzbieniec (Encyklopedia Rzeszowa, wyd. I, 2008)
